De Agora van Smyrna — het vergeten forum van het antieke Izmir, op een steenworp afstand van de bazaar

De Agora van Smyrna (Turks: İzmir Agorası, Engels: Agora of Smyrna) is een zeldzaam geval waarin een antieke stad niet in een open veld is ontstaan, maar midden in een moderne metropool. Als je de drukke steegjes van de wijk Namazgiah in de buurt van Konak verlaat, sta je plotseling op de bodem van een enorme stenen kuil: marmeren colonnades, stenen bogen van een ondergrondse basiliek, overblijfselen van de Faustina-poort en fragmenten van een antieke straat. De Agora van Smyrna was ooit het centrale plein, het hart van de Grieks-Romeinse stad, en is vandaag de dag een van de meest ondergewaardeerde archeologische monumenten aan de Egeïsche kust van Turkije. In 2020 werd de site opgenomen op de voorlopige lijst van UNESCO als onderdeel van de nominatie "Historische havenstad Izmir", en juist hier begrijp je het beste waarom Smyrna anderhalf duizend jaar lang de parel van Klein-Azië bleef.

Geschiedenis en oorsprong van de Agora van Smyrna

Smyrna is een van de oudste steden van Klein-Azië, met wortels die teruggaan tot het derde millennium v.Chr. Maar het Smyrna waarvan de ruïnes vandaag de dag in het centrum van Izmir te zien zijn, is al een "nieuwe" stad, die in de vierde eeuw v.Chr. werd verplaatst naar de hellingen van de berg Pago (tegenwoordig Kadifekale). Er bestaat een mooie legende: toen Alexander de Grote tijdens de jacht bij de bron van de godin Nemesis verbleef, verschenen de godinnen zelf in zijn droom en gaven hem de opdracht Smyrna te verplaatsen van de ongeschikte oude locatie. Toen hij wakker werd, gaf de veldheer het orakel opdracht het teken te bevestigen, en de priesters maakten de wil van de goden bekend aan de inwoners. Zo ontstond aan de voet van de Pagoos een nieuwe Hellenistische stad, en daarmee ook de openbare agora.

Onderzoekers zijn het erover eens dat de eerste agora in de 4e eeuw v.Chr. werd aangelegd en voor Smyrna als belangrijkste openbare plein diende. Hier kwam de gemeenteraad bijeen, werd er gehandeld, werden gerechtelijke uitspraken gedaan, werden standbeelden ter ere van weldoeners geplaatst en werden verordeningen afgekondigd. De agora van Smyrna was geen markt in de alledaagse zin van het woord – het was een politieke en burgerlijke arena, staatsgebonden en niet commercieel, zoals Turkse archeologen benadrukken.

Stel je eens voor hoe dit plein er op een feestdag uitzag: van beneden waait de zeewind uit de baai omhoog, marmeren colonnades werpen gestreepte schaduwen op de stenen platen, straatverkopers van noten en vijgen wachten achter de poorten, en op de agora zelf leest de omroeper het besluit van de gemeenteraad voor. Smyrna behoorde al in de 2e eeuw v.Chr. tot de belangrijkste havens van het oostelijke Middellandse Zeegebied, en qua sfeer leek het plein meer op de Agora van Athene dan op de drukke oosterse bazaars.

De ramp van 178 n.Chr. veranderde alles. Een zware aardbeving verwoestte een groot deel van Smyrna, en de agora lag in puin. De Romeinse keizer Marcus Aurelius reageerde op een brief van de redenaar Aelius Aristides en gaf opdracht de stad te herbouwen — en het grootste deel van wat nu bij de opgravingen te zien is, dateert juist uit deze reconstructie. De stad bloeide opnieuw op en Smyrna werd weer een van de belangrijkste centra van de Romeinse provincie Asia.

In de laatantieke en Byzantijnse tijd verloor de agora geleidelijk aan haar betekenis. In de Ottomaanse tijd werd het gebied omgevormd tot een islamitische begraafplaats en een open gebedsplaats – een namazgiah, waarnaar de huidige wijk is vernoemd. Onder een laag graven en grafstenen zijn de antieke ruïnes beter bewaard gebleven dan in veel andere steden, waar het marmer eeuwenlang als bouwmateriaal werd weggehaald.

De systematische opgravingen van de Agora van Smyrna begonnen in 1932–1933 door Turkse en Duitse archeologen; in de daaropvolgende decennia werden ze met tussenpozen uitgevoerd. In oktober 2023 werd op het terrein van de ören yeri een nieuw wandelpad van 700 meter geopend, waardoor het voor het eerst mogelijk werd om rustig langs alle belangrijke bouwwerken te lopen.

Architectuur en bezienswaardigheden

De Agora van Smyrna is niet één gebouw, maar een heel complex van bouwwerken op verschillende niveaus, dat zich als een langgerekte rechthoek aan de voet van de heuvel uitstrekt. Informatieborden helpen je je weg te vinden, maar om de omvang te kunnen bevatten, kun je beter een plattegrond of een audiogids meenemen.

De noordelijke stoa en de basiliek

Het meest indrukwekkende deel van het complex is de Noordelijke Stoa, ook wel de Basiliek genoemd. Dit is een enorm gebouw met drie beuken, dat zich ooit over meer dan 160 meter langs de noordkant van het plein uitstrekte. Vandaag de dag zijn er nog gewelfde ondergrondse galerijen van overgebleven, waar je naar beneden kunt gaan en onder de massieve bogen van het Romeinse metselwerk door kunt lopen. Juist hier zijn de meeste beroemde 'Smyrna-graffiti' gevonden – op het pleisterwerk gekrabbelde inscripties, tekeningen, spelletjes en gedichten, achtergelaten door de stadsbewoners bijna tweeduizend jaar geleden. Dit is een uiterst zeldzaam voorbeeld van de 'levende stem' van de antieke burger: van liefdesverklaringen en reclame tot kinderkrabbelwerk.

De westelijke stoä en de Korinthische colonnade

De westelijke stoa is minder goed bewaard gebleven, maar de funderingen en rijen zuilen zijn nog goed te zien. De Korinthische zuilengalerij, die gedeeltelijk door archeologen is gerestaureerd, geeft een indruk van de orde en de verhoudingen van het plein. De kapitelen met hun karakteristieke acanthusbladeren zijn het handelsmerk van de Romeinse bouwkunst in Klein-Azië: dezelfde vormen zijn te zien in Efeze en Aphrodisias, maar in Smyrna staan ze bijna op het niveau van de moderne trottoirs en zijn ze gemakkelijk in detail te bekijken. Vanaf hier heeft u het beste uitzicht op het hele complex: een regelmatige rechthoek, omlijst door zuilengalerijen, met Byzantijnse en Ottomaanse bovenbouwen aan de randen, en in de verte de minaretten van de naburige moskeeën en de daken van de winkelstraten van Kemeralta.

De Faustina-poort en de Antieke Straat

De Poort van Faustina is een monumentale boogdoorgang, vernoemd naar de vrouw van Marcus Aurelius. Via deze poort kwam men op de Antieke Straat, geplaveid met platte stenen en lopend in de richting van de helling van de Pagoos. Op de boog zijn reliëfs en sporen van inwijdingsinscripties bewaard gebleven. Dit is een van de meest fotogenieke plekken van het complex en de beste illustratie van hoe de Romeinen een representatieve ingang wisten in te passen in het dichte stadsweefsel. Op de straatstenen zijn diepe sporen van karren te zien — een geliefd detail voor wie voor het eerst beseft dat de antieke stad geen decor was, maar een echte functionele infrastructuur.

De Ottomaanse laag en het huis van Sabbatai Zevi

Een apart verhaal is de Ottomaanse cultuurlaag. Aan de randen van de opgraving zijn fragmenten bewaard gebleven van een islamitische begraafplaats uit de 17e-19e eeuw met karakteristieke grafstenen in de vorm van een tulband. Vlakbij, net buiten de grenzen van de ören yeri, staat het beroemde huis van Sabbatai Zevi — een 17e-eeuwse messiaanse rabbijn, geboren in Smyrna, die aan het hoofd stond van een van de grootste mystieke bewegingen in de geschiedenis van het jodendom. De combinatie van antieke ruïnes, islamitische graven en de joodse messiaanse geschiedenis binnen een straal van enkele honderden meters is een puur portret van Smyrna als stad van drie continenten en drie religies.

Interessante feiten en legendes

• Volgens de overlevering werd het nieuwe Smyrna op de helling van de Pagoos gesticht door Alexander de Grote zelf, na een profetische droom waarin de godin Nemesis hem opdroeg de stad te verplaatsen – en de stadsagora werd het centrum van deze nieuwe polis.
• De graffiti van Smyrna op het pleisterwerk van de Noordelijke Stoa is een van de grootste verzamelingen antieke 'inscripties van de gewone man' in het Middellandse Zeegebied: er zijn gedichten, liefdesbrieven, tekeningen van schepen en zelfs markeringen voor bordspellen tussen gevonden.
• Keizer Marcus Aurelius – de auteur van de ‘Meditatio’s’ – hield zich persoonlijk bezig met de reconstructie van de agora na de aardbeving van 178. De dankbare stad richtte in reactie daarop standbeelden en opschriften ter ere van hem op.
• In het Ottomaanse tijdperk werd het antieke plein gebruikt als namazgah – een open moslimgebedsplaats – en als begraafplaats; juist deze 'beschermende laag' heeft het grootste deel van het marmer voor plundering behoed.
• In 2020 werd de Agora van Smyrna onderdeel van de UNESCO-kandidaat "Historische havenstad Izmir", en in oktober 2023 werd hier een nieuw wandelpad van 700 meter geopend, wat het bezichtigen aanzienlijk heeft vergemakkelijkt.

Hoe kom je er

De Agora van Smyrna ligt in het centrum van Izmir, in de wijk Konak, op 10-15 minuten lopen van de Kordon-boulevard en de legendarische Kemeraltı-bazaar. Het eenvoudigste herkenningspunt is de klokkentoren Saat Kulesi op het Konak-plein: vanaf daar moet u de straten van de wijk Namazgiah omhoog lopen, en na een paar bochten komt u bij het omheinde opgravingsgebied.

Vanaf de luchthaven Adnan Menderes (ADB) in Izmir kunt u het beste de voorstadstrein İZBAN nemen naar het station Alsancak of Hilal, van daaruit de metro M1 naar het station Konak of Çankaya, en vervolgens 5–10 minuten lopen. De autorit vanaf de luchthaven duurt 30–45 minuten, afhankelijk van het verkeer; u kunt het beste een parkeerplaats zoeken aan de waterkant, en niet in de smalle straatjes van de historische wijk.

Vanuit Efeze en Selçuk rijden er regelmatig bussen en İZBAN-treinen naar Izmir; de reis duurt 1,5–2 uur. Vanuit Kusadasi is het handig om met de bus via Selcuk te reizen. Binnen Izmir zijn alle belangrijke bezienswaardigheden – de agora, de Kemeralti-bazaar, het Kadifekale-fort en de waterkant – met elkaar verbonden door korte wandelroutes en korte tramlijnen.

Tips voor reizigers

De beste tijd voor een bezoek is de lente (april–mei) en de herfst (september–oktober). In de zomer, in juli en augustus, loopt de temperatuur in Izmir op tot boven de 35 graden, en tegen de middag worden de open marmeren tegels gloeiend heet. In de winter regent het wel eens, maar dan is de agora bijna leeg en bijzonder mooi in het zachte, schuine licht.

Reken op 1–2 uur voor de rondleiding. Neem water, een hoofddeksel en comfortabele schoenen mee — de ondergrond bestaat uit oneffen marmer en aarde en is op sommige plaatsen glad. Het nieuwe 700 meter lange pad uit 2023 maakt de route aanzienlijk eenvoudiger, maar het is nog niet volledig toegankelijk voor rolstoelen: in de ondergrondse ruimtes van de basiliek zijn er trappen.

Voor de Russischsprekende reiziger is de juiste logica van de route als volgt: 's ochtends rustig de opgravingen bekijken, vervolgens afdalen naar Kemeralti – een van de oudste markten van Turkije, waar je gemakkelijk een halve dag kunt verdwalen, lunchen in een traditionele lokanta (probeer de Izmirse köfte, midye dolma en boyoz), en 's avonds naar de Cordon-boulevard gaan om de zonsondergang te bekijken. Voor de afwisseling is het de moeite waard om de vesting Kadifekale te beklimmen — volgens de legende van Alexander werd de stad juist daarheen verplaatst.

Als je nog een of twee vrije dagen over hebt, kun je vanuit Izmir gemakkelijk een uitstapje maken naar Efeze en Selçuk of naar Pergamon in het noorden – samen met de Agora vormen ze een soort 'Klein-Aziatische driehoek' van antieke architectuur. Een interessante parallel voor de Russische reiziger: door haar ligging in het hart van de moderne metropool doet de Agora van Smyrna denken aan het Zaryadye in Moskou of de Okhtinsky-kaap in Sint-Petersburg – een zeldzaam geval waarin archeologie grenst aan woonwijken, de markt en de waterkant, in plaats van buiten de stad te liggen. Hierdoor kun je het bezoek over meerdere bezoeken uitspreiden: 's ochtends een half uurtje langskomen, 's avonds nog eens een kijkje nemen, in de pauze tussen de bazaar en het café aan de Kordon.

Handige tip: een ticket voor Agora Smyrna is inbegrepen in de 'Müzekart' – een jaarkaart van het Turkse Ministerie van Cultuur, die zich al na 3–4 bezoeken terugverdient. Als je ook van plan bent om Efeze, Pergamon en Aphrodisias te bezoeken, is de kaart bijna onmisbaar. Agora Smyrna is niet het meest gepubliceerde, maar wel een van de meest authentieke musea aan de Egeïsche kust: hier zijn geen drukte, geen 'Disney-achtige' reconstructies, maar een echte antieke stad, op de stenen waarvan de levendige stemmen van de bewoners bewaard zijn gebleven.